PMOS (dawniej PCOS) — rozpoznanie, leczenie i dlaczego antykoncepcja nie jest terapią przyczynową

Nowa nazwa: PMOS

12 maja 2026 roku, podczas Europejskiego Kongresu Endokrynologii w Pradze, ogłoszono zmianę nazwy jednego z najczęstszych zaburzeń endokrynologicznych u kobiet w wieku rozrodczym. Międzynarodowy konsensus opublikowany w „The Lancet” zastąpił dotychczasowe polycystic ovary syndrome (PCOS) terminem polyendocrine metabolic ovarian syndrome (PMOS) — po polsku wielogruczołowy zespół metaboliczno-jajnikowy.

Zmiana nie jest kosmetyczna i środowisko postulowało ją od lat. Dotychczasowa nazwa wprowadzała w błąd na dwa sposoby.

Po pierwsze, sugerowała obecność torbieli. W rzeczywistości obraz widoczny w USG to liczne niedojrzałe pęcherzyki jajnikowe, a nie zmiany torbielowate wymagające leczenia. Wiele pacjentek po usłyszeniu rozpoznania obawiało się operacji, której nigdy nie potrzebowały.

Po drugie — i ważniejsze — nazwa umiejscawiała problem wyłącznie w jajnikach. Tymczasem jest to zaburzenie ogólnoustrojowe, obejmujące gospodarkę hormonalną i metaboliczną, z realnym wpływem na ryzyko insulinooporności i cukrzycy typu 2. Skupienie na obrazie USG opóźniało rozpoznanie u pacjentek, które miały objawy hormonalne i metaboliczne, ale nie miały „policystycznych jajników”.

Przez pewien czas obie nazwy będą funkcjonowały równolegle; docelowo, od 2028 roku, ma obowiązywać wyłącznie nowa. Dla pacjentek już zdiagnozowanych nie zmienia się nic w postępowaniu — to samo rozpoznanie pod trafniejszą nazwą.

Kryteria rozpoznania

Rozpoznanie u dorosłej kobiety wymaga spełnienia dwóch z trzech kryteriów:

1. Zaburzenia owulacji — cykle nieregularne, rzadkie lub brak miesiączki
2. Hiperandrogenizm — kliniczny (hirsutyzm, trądzik, wypadanie włosów typu androgenowego) lub potwierdzony biochemicznie
3. Charakterystyczny obraz jajników w USG albo, alternatywnie, podwyższone AMH

Przy tym rozpoznanie stawia się dopiero po wykluczeniu innych przyczyn dających podobny obraz: chorób tarczycy, hiperprolaktynemii, nieklasycznej postaci wrodzonego przerostu nadnerczy, zespołu Cushinga i guzów wydzielających androgeny.

To pominięcie jest w praktyce częstym błędem. Rozpoznanie postawione na podstawie samego USG, bez zaburzeń cyklu i bez hiperandrogenizmu, nie jest rozpoznaniem PMOS — a bywa nadawane pacjentkom, które go nie mają.

U nastolatek obraz USG nie powinien być podstawą rozpoznania. Wielopęcherzykowe jajniki i nieregularne cykle są w pierwszych latach po pierwszej miesiączce zjawiskiem fizjologicznym. Zbyt wczesne rozpoznanie przypina etykietę na całe życie.

Badania, które powinny się znaleźć

Poza oceną hormonalną i USG diagnostyka powinna obejmować ocenę metaboliczną: glukozę i insulinę z ewentualnym testem dynamicznym, lipidogram i pomiar ciśnienia tętniczego.

Ta część bywa pomijana, choć to właśnie ona decyduje o długoterminowym rokowaniu. Nowa nazwa ma między innymi przypominać, że PMOS nie kończy się na kwestii regularności miesiączek.

Zakres badań laboratoryjnych powinien wynikać z wieku, objawów, masy ciała, wywiadu rodzinnego, stosowanych leków i planów prokreacyjnych.

Dlaczego antykoncepcja nie jest leczeniem przyczynowym.

Antykoncepcja hormonalna kontroluje objawy, nie usuwa przyczyny. Krwawienia występujące podczas jej stosowania nie są miesiączkami po przywróconej owulacji, tylko krwawieniami z odstawienia. Owulacji w tym czasie nie ma — bo mechanizm działania tabletki polega właśnie na jej zahamowaniu. Po odstawieniu preparatu zaburzenie zwykle wraca w tym samym kształcie, w jakim było przed rozpoczęciem. Pacjentka, która przez dziesięć lat stosowała antykoncepcję „na PCOS” w przekonaniu, że się leczy, a następnie odstawiła ją planując ciążę, wraca do punktu wyjścia — tyle że o dziesięć lat starsza i bez rozpoznanej insulinooporności, którą można było w tym czasie leczyć.

Co działa przyczynowo

Modyfikacja stylu życia

Modyfikacja stylu życia jest postępowaniem pierwszego rzutu. U pacjentek z nadmierną masą ciała redukcja rzędu 5–10% potrafi przywrócić owulację. To jedyna interwencja działająca na leżącą u podłoża insulinooporność i jednocześnie obniżająca ryzyko metaboliczne.

Metformina

Metformina ma zastosowanie przy zaburzeniach gospodarki węglowodanowej i bywa łączona z indukcją owulacji.

Indukcja owulacji

Indukcja owulacji u pacjentek starających się o ciążę — obecnie lekiem pierwszego wyboru jest letrozol, skuteczniejszy od klomifenu w uzyskiwaniu ciąży i żywych urodzeń u kobiet z PMOS.

Przed rozpoczęciem leczenia potrzebna jest jednak ocena całej sytuacji obojga małżonków, a nie tylko potwierdzenie PMOS. Więcej informacji znajduje się na podstronie diagnostyka i przyczynowe leczenie niepłodności.

Inozytol

Inozytol bywa stosowany, a dane dotyczące poprawy parametrów metabolicznych są obiecujące, ale dowody na wpływ na urodzenie dziecka pozostają ograniczone. Nie zastępuje modyfikacji stylu życia.

Postępowanie zawsze zależy od celu. Inne będzie u nastolatki z trądzikiem i nieregularnymi cyklami, inne u kobiety z insulinoopornością i obciążeniem metabolicznym, a jeszcze inne u pacjentki starającej się o ciążę. To dlatego jedna recepta nie pasuje do wszystkich.

Jeżeli masz rozpoznane PCOS lub podejrzewasz PMOS, zapraszam na konsultację w Ulman Clinic w Rzeszowie. Zakres oceny hormonalnej i metabolicznej dobieramy do objawów, ryzyka zdrowotnego oraz aktualnego celu — kontroli dolegliwości lub planowania ciąży.

Materiały źródłowe

• Teede i wsp. Polyendocrine metabolic ovarian syndrome — międzynarodowy konsensus dotyczący nowej nazwy, The Lancet (2026)
• International Evidence-Based Guideline for the Assessment and Management of PCOS/PMOS — Monash University
• Recommendations from the 2023 International Evidence-Based Guideline — ASRM
• Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu i Embriologii