Endometrioza dotyczy około jednej na dziesięć kobiet w wieku rozrodczym, a droga od pierwszych objawów do rozpoznania wciąż bywa wieloletnia. Dla pacjentki może to oznaczać lata bólu i kolejne konsultacje, mimo których przyczyna dolegliwości pozostaje niewyjaśniona.
Warto zrozumieć, skąd bierze się to opóźnienie, ponieważ część jego przyczyn można ograniczyć dzięki uważnemu wywiadowi, właściwie dobranym badaniom i współczesnemu podejściu do rozpoznania.
Skąd bierze się opóźnienie
Normalizacja bólu
Bolesne miesiączki bywają traktowane — również przez same pacjentki — jako naturalny element cyklu. Ból, który utrudnia naukę, pracę lub codzienne funkcjonowanie, wymaga regularnego przyjmowania leków albo nie ustępuje po standardowym postępowaniu, powinien skłonić do konsultacji.
Zmniejszenie objawów podczas leczenia hormonalnego
Antykoncepcja hormonalna może skutecznie ograniczać dolegliwości i jest jedną z metod leczenia objawowego. Zdarza się jednak, że poprawa sprawia, iż przez dłuższy czas nie wraca się do pytania o przyczynę bólu.
Prawidłowy wynik USG uznawany za wykluczenie choroby
To częsta pułapka. Prawidłowy obraz w badaniu ultrasonograficznym nie wyklucza endometriozy, szczególnie postaci powierzchownej otrzewnowej, która może nie być widoczna w obrazowaniu.
Objawy rozproszone między specjalizacjami
Ból przy wypróżnianiu może skierować pacjentkę do gastroenterologa, dolegliwości ze strony pęcherza — do urologa, a przewlekłe zmęczenie — do internisty. Każdy specjalista widzi wtedy tylko część obrazu.
Objawy, które powinny skłonić do diagnostyki
- bolesne miesiączki utrudniające codzienne funkcjonowanie;
- ból podczas współżycia, zwłaszcza głęboki;
- ból przy wypróżnianiu lub oddawaniu moczu nasilający się w czasie miesiączki;
- przewlekły ból miednicy występujący także poza miesiączką;
- trudności z zajściem w ciążę;
- przewlekłe zmęczenie współwystępujące z powyższymi objawami.
Nasilenie bólu nie musi odpowiadać rozległości choroby. Niewielkie ogniska mogą powodować silne dolegliwości, a bardziej rozległe zmiany bywają skąpoobjawowe.
Jak zmieniło się podejście do rozpoznania
Przez lata chirurgiczne potwierdzenie choroby traktowano jako warunek rozpoznania. Aktualne wytyczne europejskie nie uznają jednak laparoskopii za obowiązkowy pierwszy krok u każdej pacjentki.
- Rozpoznanie może opierać się na objawach, badaniu klinicznym i badaniach obrazowych — przede wszystkim przezpochwowym USG wykonanym przez doświadczonego badającego, a w wybranych sytuacjach rezonansie magnetycznym.
- Ujemny wynik obrazowania nie wyklucza choroby, zwłaszcza powierzchownej endometriozy otrzewnowej.
- Leczenie objawowe można rozpocząć bez chirurgicznego potwierdzenia, jeżeli przemawia za tym obraz kliniczny i nie ma przeciwwskazań.
Laparoskopię rozważa się m.in. wtedy, gdy obrazowanie jest ujemne, a leczenie empiryczne nie przyniosło poprawy, nie jest właściwe lub gdy istnieją inne wskazania operacyjne. Zakres diagnostyki powinien być dobierany indywidualnie.
CA-125 nie jest badaniem służącym do rozpoznawania endometriozy. Jego wynik może być prawidłowy mimo choroby albo podwyższony z innych przyczyn, dlatego nie powinien samodzielnie rozstrzygać rozpoznania.
Endometrioza a płodność
Endometrioza może utrudniać zajście w ciążę poprzez zrosty zmieniające anatomię miednicy, zaburzenie drożności jajowodów, zmiany środowiska otrzewnowego oraz wpływ torbieli endometrialnych na rezerwę jajnikową. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z endometriozą będzie niepłodna — wiele pacjentek zachodzi w ciążę naturalnie.
Szczególnej rozwagi wymaga operacja torbieli endometrialnej jajnika. Zabieg może zmniejszyć rezerwę jajnikową, ponieważ wraz ze ścianą torbieli może zostać usunięta część zdrowej tkanki. Decyzja powinna uwzględniać wiek, AMH i inne dane o rezerwie jajnikowej, wielkość i wygląd zmiany, nasilenie bólu, wcześniejsze operacje oraz plany prokreacyjne. W części sytuacji lepszym rozwiązaniem może być obserwacja albo inna kolejność leczenia.
Planowanie postępowania warto połączyć z całościową diagnostyką niepłodności, jeżeli występują trudności z uzyskaniem ciąży.
Leczenie zależy od celu
Inaczej planuje się postępowanie, gdy głównym celem jest kontrola bólu, a inaczej wtedy, gdy pacjentka aktualnie stara się o ciążę.
Leczenie hormonalne
Progestageny, w tym dienogest, złożone preparaty estrogenowo-progestagenowe oraz w wybranych sytuacjach analogi lub antagoniści GnRH mogą zmniejszać ból. Podczas stosowania terapii hamujących owulację nie dąży się jednak do naturalnego poczęcia.
Leczenie operacyjne
Leczenie operacyjne, najczęściej laparoskopowe, rozważa się m.in. przy braku odpowiedzi na leczenie zachowawcze, określonych zmianach głęboko naciekających oraz w wybranych sytuacjach związanych z płodnością. Decyzja wymaga oceny spodziewanych korzyści i ryzyka.
Leczenie bólu przewlekłego
Przy utrwalonym bólu potrzebne bywa podejście wielospecjalistyczne, obejmujące odpowiednio dobrane leczenie przeciwbólowe, fizjoterapię uroginekologiczną i wsparcie innych specjalistów. Sam zabieg nie zawsze usuwa wszystkie dolegliwości.
Endometrioza jest chorobą przewlekłą. Nie dysponujemy leczeniem, które gwarantuje jej trwałe usunięcie, ale właściwie dobrane postępowanie może istotnie zmniejszyć objawy i poprawić codzienne funkcjonowanie.
Najczęstsze pytania
Miałam prawidłowe USG — czy mogę mieć endometriozę?
Tak. Prawidłowy wynik nie wyklucza choroby, szczególnie jej powierzchownej postaci.
Czy do rozpoznania konieczna jest laparoskopia?
Nie u każdej pacjentki. Rozpoznanie i rozpoczęcie leczenia mogą opierać się na objawach, badaniu oraz obrazowaniu. Laparoskopię rozważa się w określonych sytuacjach klinicznych.
Czy endometrioza zawsze powoduje niepłodność?
Nie. Wiele pacjentek zachodzi w ciążę naturalnie, a postępowanie dobiera się do wieku, objawów, rezerwy jajnikowej i czasu starań.
Czy ciąża leczy endometriozę?
Nie. U części pacjentek objawy zmniejszają się w czasie ciąży, ale ciąża nie usuwa choroby i dolegliwości mogą później powrócić.
Czy dieta pomaga?
Niektóre pacjentki obserwują poprawę samopoczucia po zmianie sposobu żywienia, jednak dowody naukowe są ograniczone. Dieta nie zastępuje diagnostyki ani leczenia dobranego przez lekarza.
Jeżeli od dłuższego czasu słyszysz, że wyniki są prawidłowe, a ból pozostaje, zapraszam na konsultację w Ulman Clinic w Rzeszowie. Diagnostykę endometriozy planuję indywidualnie, z uwzględnieniem objawów i planów prokreacyjnych.